Trong khán phòng của buổi chiếu đầu tiên với chủ đề "Di sản trong tim", bộ phim "Việt Nam - Hồ Chí Minh" của NSND Đào Trọng Khánh được trình chiếu như một lời mở đầu cho hành trình đưa phim tài liệu trở lại gần hơn với đời sống hôm nay. Ngoài các nghệ sĩ, nhà nghiên cứu, giới nghề điện ảnh, điều đáng chú ý là sự xuất hiện của nhiều gương mặt trẻ - nhóm khán giả vốn không phải công chúng quen thuộc của dòng phim tài liệu.
Khán giả tham dự buổi chiếu phim tài liệu “Việt Nam - Hồ Chí Minh”
Di sản lớn nhưng khoảng cách còn dài
Suốt gần 70 năm hình thành và phát triển (1956-2026), Hãng phim Tài liệu và Khoa học Trung ương (DSF) đã sản xuất hàng nghìn tác phẩm, lưu giữ hàng triệu mét phim tư liệu về chiến tranh, hòa bình, đời sống xã hội, khoa học, văn hóa và con người Việt Nam. Thế nhưng, nghịch lý là trong nhiều năm, không ít bộ phim quý vẫn nằm trong kho, ít được biết đến ngoài phạm vi chuyên môn hoặc những khung giờ phát sóng khá hạn chế trên truyền hình.
Trong bối cảnh mạng xã hội liên tục định hình thói quen tiếp nhận mới, người trẻ ngày càng quen với các nội dung ngắn, tốc độ nhanh và giàu tính giải trí. Một bộ phim tài liệu dài vài chục phút, thậm chí hàng giờ, với nhịp kể chậm và cấu trúc nhiều lớp, không dễ tạo được sức hút. Đó cũng là thực tế mà những người làm nghề buộc phải nhìn nhận nếu muốn đưa phim tài liệu đến gần hơn với công chúng trẻ.
Ông Trịnh Quang Tùng, Phó Tổng Giám đốc Công ty TNHH MTV Hãng phim Tài liệu và Khoa học Trung ương cho rằng, điều quan trọng không chỉ là lưu giữ tư liệu mà còn phải tìm cách để những ký ức ấy bước ra khỏi kho phim và sống trong đời sống đương đại.
Từ suy nghĩ đó, dự án Việt Nam chưa kể hết lần đầu được DSF triển khai như một mô hình tiếp cận mới, nơi phim tài liệu không chỉ được trình chiếu mà còn được đặt trong không gian đối thoại, trải nghiệm và tương tác. Mỗi tháng, chương trình lựa chọn một chủ đề gắn với các dấu mốc lịch sử, văn hóa của đất nước. Sau suất chiếu là phần giao lưu với nhân chứng, nghệ sĩ và nhà làm phim - yếu tố tạo nên sức hút riêng của chương trình.
Tháng 5, hướng tới kỷ niệm 136 năm Ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh, bộ phim Việt Nam - Hồ Chí Minh được lựa chọn như một nhịp cầu để người trẻ tiếp cận hành trình của Bác qua những hình ảnh chân thực của điện ảnh tài liệu. Khi NSND, nhà quay phim chiến trường Nguyễn Văn Nẫm kể lại những ngày tác nghiệp giữa bom đạn Quảng Trị hay thời khắc đối mặt các đợt không kích B-52 ở Hà Nội, không khí khán phòng nhiều lúc lắng xuống. Qua những câu chuyện ấy, lịch sử hiện ra gần gũi và sống động hơn rất nhiều.
Chiến tranh hiện lên qua ký ức của những người từng đi qua bom đạn, qua những vết thương còn mang trên cơ thể và qua niềm tin của lớp người cầm máy năm xưa, phải ghi lại những gì đang diễn ra để thế hệ sau hiểu cha ông đã sống, chiến đấu và hy sinh như thế nào. Đó cũng là giá trị riêng mà phim tài liệu vẫn giữ được giữa rất nhiều loại hình nội dung hôm nay, sự chân thực và chiều sâu cảm xúc.
Lịch sử không xa người trẻ, chỉ là cách kể chưa đủ gần
Theo ông Đỗ Lệnh Hùng Tú, Chủ tịch Hội Điện ảnh Việt Nam, khó khăn của phim tài liệu hiện nay không nằm ở chỗ thiếu giá trị, mà ở khoảng cách tiếp cận với công chúng. Việt Nam đang sở hữu kho tư liệu điện ảnh đặc biệt quý giá, ghi lại cả chiến tranh, hòa bình, sự phát triển của đất nước và chân dung nhiều thế hệ con người Việt Nam. “Nhiều thước phim hôm nay trở thành di sản văn hóa bởi những người trong phim và cả những người làm phim đều đã không còn nữa”, ông Đỗ Lệnh Hùng Tú chia sẻ.
Theo ông, trách nhiệm của điện ảnh hôm nay vừa là lưu giữ lại vừa phải tìm cách kể lại để lịch sử tiếp tục sống trong tâm thức thế hệ mới. Ở thời đại số, người trẻ tiếp nhận thông tin bằng nhịp điệu và ngôn ngữ khác. Điều đó đòi hỏi phim tài liệu phải tăng tính kể chuyện, tăng tương tác và đặc biệt phải xuất hiện ở những nơi người trẻ hiện diện.
Đó cũng là lý do dự án Việt Nam chưa kể hết lựa chọn đồng hành cùng BEAT Network - nền tảng truyền thông có thế mạnh tiếp cận giới trẻ trên môi trường số. Nếu DSF mang tới kho phim gốc và giá trị tư liệu, thì mạng xã hội sẽ trở thành “cánh tay nối dài”, đưa những lát cắt lịch sử đến gần hơn thông qua clip ngắn, nội dung giới thiệu, hậu trường hoặc các cuộc trò chuyện với nhân chứng. Không phải thay thế phim tài liệu truyền thống, mà là tạo ra “cánh cửa bước vào” để khơi gợi sự tò mò.
Bài toán đặt ra vì thế không phải “giải trí hóa” lịch sử, mà là tìm một ngôn ngữ kể mới để lịch sử trở nên dễ tiếp nhận hơn. Có thể là những suất chiếu kết hợp giao lưu nhân chứng, những phiên bản nội dung ngắn dẫn nhập trước khi xem phim đầy đủ, hoặc cách kể giàu cảm xúc và gần với trải nghiệm cá nhân hơn. Điều cốt lõi vẫn là giữ được tinh thần trung thực của điện ảnh tài liệu.
Sự ra đời của Việt Nam chưa kể hết có thể xem là một thử nghiệm đáng chú ý trong hành trình đưa phim tài liệu trở lại đời sống đương đại. Giữa thời đại mà nhịp sống và thông tin thay đổi từng ngày, lịch sử sẽ không trở nên xa cách nếu được kể bằng ngôn ngữ phù hợp với cách tiếp nhận của người trẻ hôm nay. Từ những buổi chiếu như thế, các thước phim tưởng chừng nằm yên trong kho lưu trữ lại có cơ hội kết nối thế hệ trẻ với quá khứ, với những con người đã đi qua chiến tranh để tạo nên hiện tại.
